Mỗi ngày, trước khi trời sáng, Shilpi Khatun lại nhóm bếp đất đốt củi để nấu ăn cho gia đình. Người phụ nữ 27 tuổi không đủ tiền mua khí đốt, dù đã có 5 năm làm việc trong ngành may mặc - một trong những lĩnh vực xuất khẩu quan trọng nhất của Bangladesh.
Khatun là lao động duy nhất có thu nhập trong gia đình. Chồng cô thất nghiệp, trong khi cha mẹ hai bên đều phụ thuộc vào khoản tiền cô kiếm được từ nhà máy may tại Gazipur, khu công nghiệp nằm ở ngoại ô thủ đô Dhaka.
Thế nhưng, mức lương hiện tại ngày càng trở nên ít ỏi trước những khoản chi tiêu tăng lên từng ngày.
"Giá mọi thứ đều đắt đỏ hơn. Tiền thuê nhà đã tăng gấp đôi, thực phẩm cũng đắt hơn và bất kể tôi kiếm được bao nhiêu, số tiền đó cũng biến mất trước khi tháng kết thúc", Khatun chia sẻ khi đang hái rau xanh bên ngoài căn nhà để chuẩn bị bữa trưa ăn cùng cơm.
Shilpi Khatun, 27 tuổi, đang chuẩn bị bữa ăn cho gia đình trong một khu bếp chung tại Gazipur, Bangladesh.
Câu chuyện của Khatun không phải trường hợp cá biệt. Hàng nghìn công nhân may mặc tại Bangladesh đang phải đối mặt với tình cảnh tương tự, khi thu nhập không còn đủ đáp ứng những nhu cầu thiết yếu.
Làn sóng phản đối tiền lương tại công xưởng may mặc
Tuần trước, hàng nghìn công nhân may mặc đã xuống đường yêu cầu nâng mức lương tối thiểu hàng tháng từ 12.500 taka lên 30.000 taka, tương đương khoảng 243 USD.
Các cuộc biểu tình tại nhiều khu công nghiệp đã biến thành đụng độ với cảnh sát. Lực lượng chức năng sử dụng hơi cay và lựu đạn gây choáng để giải tán đám đông. Hàng trăm nhà máy buộc phải đóng cửa hoặc tạm dừng hoạt động do tình hình bất ổn.
Ngày 4/11, hội đồng tiền lương của chính phủ Bangladesh thống nhất sẽ triển khai cơ cấu lương mới từ tháng 12. Công nhân dự kiến nhận khoản lương đầu tiên theo mức mới vào tháng 1/2027, dù mức điều chỉnh cụ thể vẫn chưa được công bố.
Tranh chấp tiền lương đang đặt ra thách thức lớn đối với ngành may mặc Bangladesh. Đây là ngành công nghiệp sử dụng hơn 4 triệu lao động, tạo ra trên 80% tổng kim ngạch xuất khẩu của quốc gia Nam Á này và đóng góp khoảng 10% GDP.
Chi phí lao động thấp từ lâu đã trở thành lợi thế giúp Bangladesh vươn lên thành nhà xuất khẩu hàng may mặc lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Trung Quốc. Những thương hiệu quốc tế như H&M, Zara, Gap, Primark và Walmart đều có mạng lưới sản xuất, đặt hàng tại quốc gia này.
Tuy nhiên, lợi thế cạnh tranh ấy cũng khiến vấn đề tiền lương trở thành bài toán khó. Các nhà sản xuất cho rằng việc tăng lương quá mạnh có thể làm suy giảm lợi thế chi phí của Bangladesh trước những đối thủ như Việt Nam và Ấn Độ, trong bối cảnh biên lợi nhuận của doanh nghiệp vốn đã chịu sức ép.
Theo các nhà sản xuất, người lao động hiện còn được hưởng mức tăng lương định kỳ 9% mỗi năm và hai khoản thưởng lễ hội. Dù vậy, những khoản bổ sung này vẫn chưa đủ bù đắp tốc độ tăng chi phí sinh hoạt.
Lạm phát kéo dài, giá dầu tăng khiến cuộc sống thêm khó khăn
Sức ép đối với công nhân Bangladesh không chỉ đến từ tiền lương thấp mà còn xuất phát từ tình trạng kinh tế khó khăn kéo dài.
Kể từ năm 2022, quốc gia này phải đối mặt với một giai đoạn chi phí sinh hoạt tăng cao. Lạm phát duy trì quanh mức 9% trong thời gian dài, ban đầu chủ yếu do giá thực phẩm tăng, sau đó lan sang nhiều nhóm hàng hóa và dịch vụ khác.
Theo Cục Thống kê Bangladesh, lạm phát chung trong tháng 10/2026 đạt 8,27%, chỉ giảm nhẹ so với mức 8,34% của tháng trước. Đáng chú ý, lạm phát phi thực phẩm tăng lên 9,89%, cho thấy áp lực chi tiêu đối với các khoản như nhà ở, đi lại và những dịch vụ thiết yếu vẫn rất lớn.
Đối với những hộ gia đình có thu nhập thấp, việc giá cả tăng liên tục khiến khả năng tích lũy gần như không còn. Một khoản chi phí phát sinh cũng có thể khiến ngân sách dành cho thực phẩm, chăm sóc sức khỏe hoặc giáo dục bị cắt giảm.
Tình hình càng trở nên phức tạp khi giá năng lượng toàn cầu tăng mạnh do xung đột tại Trung Đông.
Là nền kinh tế phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu nhiên liệu, Bangladesh chịu tác động trực tiếp từ giá dầu và chi phí vận chuyển quốc tế. Ngày 21/9, chính phủ nước này đã tăng giá bán lẻ nhiên liệu lên tới 17,4%. Giá dầu diesel tăng từ 115 lên 135 taka/lít, trong khi xăng và các loại nhiên liệu khác cũng được điều chỉnh tăng.
Đây là lần điều chỉnh tiếp theo sau những đợt tăng giá trong tháng 4 và tháng 6. Theo Bộ Năng lượng Bangladesh, giá nhiên liệu quốc tế đã tăng hơn gấp đôi kể từ tháng 3, trong khi chi phí vận chuyển cũng leo thang đáng kể.
Giá nhiên liệu tăng không chỉ tác động đến những người sử dụng phương tiện giao thông mà còn lan sang giá hàng hóa và dịch vụ. Chi phí vận chuyển thực phẩm, sản xuất công nghiệp và vận hành các cơ sở kinh doanh đều chịu sức ép, cuối cùng được phản ánh vào giá bán mà người tiêu dùng phải trả.
Ngân hàng Thế giới trong báo cáo cập nhật kinh tế Bangladesh tháng 10 nhận định tăng trưởng kinh tế nước này đang chậm lại do những hạn chế kéo dài trong lĩnh vực năng lượng, tài chính và đầu tư. Tổ chức này dự báo GDP Bangladesh tăng trưởng 3,4% trong cả năm tài khóa 2026 và 2027.
Đáng chú ý, khoảng 2,1 triệu người Bangladesh được ước tính đã rơi vào cảnh nghèo đói trong năm tài khóa 2026 so với năm trước. Việc làm mới chững lại, trong khi phụ nữ là một trong những nhóm chịu ảnh hưởng đáng kể.
Ngành may mặc cũng không tránh khỏi vòng xoáy chi phí
Sức ép từ giá năng lượng đang tạo ra một nghịch lý khác đối với Bangladesh: ngành công nghiệp được xem là động lực xuất khẩu của đất nước cũng đang gặp khó khăn trong duy trì hoạt động.
Trong tháng 9, một khảo sát đối với 134 nhà máy dệt kim tại Bangladesh cho thấy 55% doanh nghiệp từng bị khách hàng hủy hoặc cắt giảm đơn hàng do tình trạng thiếu khí đốt và điện. Có tới 78% nhà máy phải tạm dừng một phần hoạt động sản xuất.
Tình trạng thiếu khí đốt, mất điện buộc nhiều doanh nghiệp phải tìm nguồn năng lượng thay thế, trong đó có máy phát điện chạy dầu diesel. Điều này khiến chi phí vận hành tăng thêm, đặc biệt sau khi giá nhiên liệu được điều chỉnh.
Các công nhân chuẩn bị vào ca tại một nhà máy ở Baipail, Bangladesh.
Tại nhà máy 4A Yarn Dyeing, một doanh nghiệp cung cấp sản phẩm cho Walmart, Gap và Next, chi phí diesel tăng đã khiến tổng chi phí sản xuất tăng thêm khoảng 2-3%, tương đương 5 triệu taka mỗi tháng.
Các nhà sản xuất còn phải đối mặt với chi phí vận chuyển và logistics cao hơn, trong khi những thương hiệu quốc tế vẫn gây sức ép về giá mua hàng. Theo các doanh nghiệp trong ngành, biên lợi nhuận của nhiều nhà sản xuất may mặc chỉ ở mức 2-3%.
Trong bối cảnh đó, yêu cầu tăng lương của người lao động trở thành một bài toán khó giải. Doanh nghiệp cần duy trì lợi thế cạnh tranh về giá để giữ đơn hàng quốc tế, nhưng cũng phải đối mặt với áp lực chi phí đầu vào ngày càng lớn.
Theo Hiệp hội các nhà sản xuất và xuất khẩu hàng may mặc Bangladesh (BGMEA), kim ngạch xuất khẩu hàng may mặc trong năm tài khóa 2025-2026 đạt khoảng 38,7 tỷ USD, giảm so với mức 39,35 tỷ USD của năm tài khóa trước đó.
Điều này cho thấy ngành may mặc, dù vẫn là trụ cột xuất khẩu, không nằm ngoài những khó khăn chung của nền kinh tế.
Những lựa chọn ngày càng khắc nghiệt của người lao động
Quay trở lại với những công nhân tại các nhà máy may, hệ quả rõ ràng nhất của cuộc khủng hoảng chi phí sinh hoạt là những lựa chọn mà họ buộc phải đưa ra mỗi ngày.
Roksana Parveen, 29 tuổi, một công nhân may tại Ashulia, ngoại ô Dhaka, cho biết cô và hai con gái thường chỉ có thể ăn cơm với rau. Thịt và cá đã trở thành những món ăn xa xỉ đối với gia đình.
"Tôi phải suy nghĩ hai lần trước khi mua bất cứ thứ gì, kể cả thực phẩm. Tôi biết các con gái mình cần được ăn uống tốt hơn, nhưng tôi không đủ khả năng chi trả", cô chia sẻ.
Để tiết kiệm chi phí, một trong hai con gái của Parveen đã phải nghỉ học.
Với Khatun, tình cảnh cũng không khá hơn. Trong những ngày khó khăn nhất, gia đình cô chỉ có thể sống bằng gạo rang. Ngồi trong căn phòng nhỏ lợp tôn cùng chồng, người phụ nữ 27 tuổi cho biết đã ba năm chưa đi khám bác sĩ dù các vấn đề sức khỏe ngày càng nghiêm trọng.
Sau 5 năm làm việc trong ngành may mặc, mức lương của Khatun tăng từ 9.000 lên 13.500 taka/tháng. Nếu tính cả tiền làm thêm giờ, thu nhập của cô đạt khoảng 16.000 taka, nhưng số tiền này hiếm khi đủ dùng đến kỳ lĩnh lương tiếp theo.
Câu chuyện của những công nhân như Khatun và Parveen cho thấy khoảng cách ngày càng lớn giữa thu nhập và chi phí sinh hoạt tại Bangladesh. Trong khi ngành may mặc vẫn tạo ra hàng chục tỷ USD doanh thu xuất khẩu mỗi năm, những người trực tiếp làm ra sản phẩm lại đang phải đánh đổi chất lượng bữa ăn, sức khỏe và cơ hội học tập của con cái để duy trì cuộc sống.
Với Bangladesh, thách thức hiện nay không chỉ là giữ vững vị thế một công xưởng may mặc lớn của thế giới, mà còn là làm thế nào để thành quả từ ngành công nghiệp này thực sự cải thiện đời sống của hàng triệu người lao động.
Nguồn: Reuters, World Bank, IMF
