Thời gian qua, khi Trung Quốc tăng cường kiểm soát an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc, nhiều lô sầu riêng phải kéo dài thời gian kiểm nghiệm tại cửa khẩu. Việc chậm thông quan khiến doanh nghiệp phát sinh thêm chi phí lưu kho, lưu bãi, đồng thời ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm tươi.
Thực tế này đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận trong quản lý chất lượng, từ kiểm tra ở khâu cuối sang kiểm soát ngay từ vùng nguyên liệu, đồng thời ứng dụng công nghệ để rút ngắn thời gian kiểm nghiệm và tạo sự thống nhất về tiêu chuẩn giữa hai nước.
Kiểm soát chất lượng ngay từ gốc
Theo bà Ngô Tường Vy, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Tập đoàn Xuất nhập khẩu Trái cây Chánh Thu, việc đầu tư hệ thống kiểm nghiệm tại các vùng nguyên liệu trọng điểm cần được xem là giải pháp căn cơ để giảm rủi ro trong xuất khẩu.
Bà Ngô Tường Vy (áo trắng ở giữa) đề xuất đầu tư các trung tâm kiểm nghiệm ngay tại vùng nguyên liệu để kiểm soát chất lượng sầu riêng từ gốc.
" Nếu đợi đến khi trái đã thu hoạch mới lấy mẫu kiểm nghiệm thì khi phát hiện vấn đề sẽ rất khó xử lý. Chúng tôi mong muốn phối hợp với các địa phương xây dựng các phòng kiểm nghiệm ngay tại vùng trồng để hỗ trợ nông dân kiểm soát từ đất, nguồn nước đến quá trình canh tác, thay vì chỉ kiểm tra ở khâu cuối cùng ", bà Vy nói.
Theo bà, những trung tâm kiểm nghiệm này không chỉ phục vụ doanh nghiệp mà còn là nơi chia sẻ thông tin, hướng dẫn kỹ thuật cho người dân, nhất là tại các vùng sâu, vùng xa còn hạn chế khả năng tiếp cận các yêu cầu mới của thị trường.
Doanh nghiệp cũng đề xuất triển khai khảo nghiệm đất ngay từ đầu vụ. Nếu phát hiện tồn dư các chất không đạt yêu cầu hoặc các yếu tố có nguy cơ ảnh hưởng đến xuất khẩu, địa phương và người trồng sẽ có phương án xử lý sớm trước khi cây ra trái.
Theo bà Vy, mục tiêu cuối cùng là tạo ra sự đồng đều về chất lượng giữa các vùng trồng, bởi đây là điều kiện tiên quyết để xây dựng thương hiệu nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Trong cuộc cạnh tranh với các quốc gia xuất khẩu lớn như Thái Lan, lợi thế của Việt Nam không thể chỉ dựa vào sản lượng mà phải đến từ chất lượng ổn định và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao.
Là thị trường tiêu thụ hơn 95% lượng sầu riêng tươi xuất khẩu của Việt Nam, Trung Quốc tiếp tục khẳng định nhu cầu rất lớn đối với mặt hàng này nhưng cũng duy trì những tiêu chuẩn nghiêm ngặt về an toàn thực phẩm.
Theo các chuyên gia, kiểm nghiệm từ vùng trồng là giải pháp giúp giảm thời gian chờ và hạn chế rủi ro khi thông quan.
Tại Diễn đàn Kết nối thương mại nông sản Việt Nam - Trung Quốc lần thứ I diễn ra mới đây, ông Hà Vĩ, Đại sứ Trung Quốc tại Việt Nam, cho biết Trung Quốc hiện là thị trường nhập khẩu nông sản lớn nhất thế giới, song người tiêu dùng chỉ quan tâm đến hai yếu tố cốt lõi là an toàn và chất lượng cao.
Theo Đại sứ, mỗi lô sầu riêng khi xuất khẩu sang Trung Quốc đều trải qua hai bước kiểm nghiệm. Lần đầu được thực hiện tại Việt Nam, sau đó tiếp tục được lấy mẫu kiểm tra theo tỷ lệ nhất định tại cửa khẩu Trung Quốc.
Nếu kết quả kiểm nghiệm giữa hai bên có độ tương đồng cao, tỷ lệ lấy mẫu kiểm tra lại sẽ giảm dần. Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn phản ánh mức độ tin cậy giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp hai nước.
Tuy nhiên, để đạt được điều đó, điều quan trọng là tiêu chuẩn và phương pháp kiểm nghiệm phải được thống nhất. Khi kết quả xét nghiệm tại nơi xuất xứ và tại cửa khẩu không còn chênh lệch, quá trình thông quan sẽ được rút ngắn đáng kể, giảm áp lực ùn ứ đối với mặt hàng có thời gian bảo quản ngắn như sầu riêng.
AI và hải quan thông minh
Nếu kiểm nghiệm từ vùng trồng được xem là giải pháp xử lý từ gốc thì việc ứng dụng công nghệ trong khâu kiểm định, truy xuất nguồn gốc và thông quan đang trở thành lời giải cho bài toán thời gian tại cửa khẩu.
Theo ông Lương Đức Vinh, đại diện Tập đoàn Kiểm định và Chứng nhận Trung Quốc (CCIC), vướng mắc lớn của hoạt động xuất khẩu hiện nay không nằm ở nhu cầu tiêu thụ của thị trường Trung Quốc mà chủ yếu xuất phát từ sự khác biệt về tiêu chuẩn kiểm nghiệm và phương pháp đánh giá chất lượng giữa các bên.
Ông Lương Đức Vinh, đại diện Tập đoàn Kiểm định và Chứng nhận Trung Quốc (CCIC) cho biết việc ứng dụng AI và truy xuất nguồn gốc giúp nhiều lô sầu riêng Việt Nam rút ngắn thời gian thông quan
CCIC đang triển khai mô hình truy xuất nguồn gốc kết hợp trí tuệ nhân tạo (AI) đối với sầu riêng Việt Nam xuất khẩu sang Trung Quốc.
“ Mỗi lô sầu riêng được cấp một mã truy xuất nguồn gốc duy nhất. Toàn bộ dữ liệu từ vùng trồng, cơ sở đóng gói, vận chuyển đến thông quan đều được số hóa trên nền tảng điện toán đám mây của CCIC ”, ông Vinh cho biết.
Dữ liệu này được kết nối với Cổng thông tin Một cửa quốc gia và hệ thống hải quan thông minh của Trung Quốc. Tại cửa khẩu, cán bộ kiểm hóa chỉ cần sử dụng thiết bị di động để quét mã QR, đối chiếu thông tin bằng AI và xác thực chéo thông qua công nghệ blockchain.
Kết quả thử nghiệm bước đầu cho thấy nhiều lô hàng hoàn tất thủ tục trong vòng 24 giờ, thậm chí chỉ khoảng 3 giờ. Với chương trình thí điểm trên 5 container sầu riêng, thời gian thông quan giảm xuống còn từ 0,5-1 ngày, nhanh hơn nhiều so với mức trung bình khoảng 2,5 ngày trước đây.
Các doanh nghiệp tăng cường kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và quy trình đóng gói nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường Trung Quốc.
Không chỉ phía doanh nghiệp, Trung Quốc cũng đang đầu tư mạnh vào hạ tầng kỹ thuật tại cửa khẩu để đáp ứng tốc độ tăng trưởng của thương mại nông sản giữa hai nước.
dien-dan-3.jpgÔng Hà Vĩ, Đại sứ Trung Quốc tại Việt Nam
Đại sứ Trung Quốc tại Việt Nam Hà Vĩ cho biết các cửa khẩu đã xây dựng phòng xét nghiệm chuyên biệt đối với mặt hàng trái cây, đồng thời ứng dụng AI và các công nghệ thông minh vào quy trình kiểm dịch.
" Những lô hàng đạt tiêu chuẩn sẽ được ưu tiên đi qua luồng xanh. Hiệu suất kiểm nghiệm đã tăng khoảng 2,5 lần, thời gian kiểm nghiệm, kiểm dịch giảm khoảng 40% ”, ông Hà Vĩ thông tin.
Theo Đại sứ, cùng với việc đẩy nhanh xây dựng hải quan thông minh và cửa khẩu thông minh giữa hai nước, nhiều thủ tục trước đây mất nhiều thời gian nay đã được xử lý gần như tức thời trên hệ thống điện tử.
Theo ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, sầu riêng tươi và sầu riêng đông lạnh đang là hai mặt hàng mang lại giá trị xuất khẩu lớn nhất của ngành hàng này.
" Các thị trường nhập khẩu hiện nay ngày càng chú trọng đến an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, bảo vệ môi trường và yêu cầu giảm phát thải carbon. Đây đều là những tiêu chí bắt buộc nếu doanh nghiệp muốn duy trì và mở rộng thị phầ n", ông Mạnh nhấn mạnh.
Giai đoạn 2021-2025, Việt Nam đã xuất khẩu hơn 3 triệu tấn sầu riêng tươi và gần 190 nghìn tấn sầu riêng đông lạnh ra thế giới.
Theo các chuyên gia, tháo gỡ nút thắt kiểm nghiệm không chỉ giúp sầu riêng Việt đi nhanh hơn qua cửa khẩu mà còn tạo nền tảng để ngành hàng tỷ USD chuyển từ tăng trưởng về sản lượng sang chinh phục thị trường bằng chất lượng, tiêu chuẩn và công nghệ.
Trung Quốc hiện là thị trường tiêu thụ rau quả lớn nhất của Việt Nam. Năm 2025, xuất khẩu rau quả sang thị trường này đạt khoảng 5,5 tỷ USD, chiếm 64% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả của cả nước. Việt Nam tiếp tục là nhà cung cấp rau quả lớn thứ hai của Trung Quốc với 22,55% thị phần.
Trong đó, sầu riêng là mặt hàng chủ lực với sản lượng xuất khẩu khoảng 941.000 tấn, đạt kim ngạch trên 3,4 tỷ USD, tương đương gần 2.600 tấn được vận chuyển sang Trung Quốc mỗi ngày.
Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, hiện sầu riêng tươi của Việt Nam đã được xuất khẩu tới 28 quốc gia, trong khi sầu riêng đông lạnh có mặt tại hơn 20 thị trường. Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn chiếm hơn 95% tổng khối lượng sầu riêng tươi xuất khẩu của Việt Nam.
