Phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã có cuộc trao đổi với KTS Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam về những điểm mới trong cách tiếp cận quy hoạch, yêu cầu bảo tồn giá trị tự nhiên, cảnh quan và bản sắc dòng sông, cũng như vai trò của cộng đồng ven sông trong quá trình phát triển.
KTS Phạm Thanh Tùng, Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam. Ảnh: PV
Để sông Hồng được “thở”
- Hà Nội đã có nhiều định hướng khai thác không gian sông Hồng. Theo ông, điểm khác căn bản của cách tiếp cận trong Quy hoạch tầm nhìn 100 năm lần này là gì?
- Nếu chỉ xét vị trí và vai trò của sông Hồng trong tư duy quy hoạch, điểm khác biệt cơ bản của Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, được phê duyệt ngày 13-5-2026, nằm ở chỗ: Sông Hồng không còn chỉ là một yếu tố địa lý cần “vượt qua”, một hành lang thoát lũ hay một trục cảnh quan phụ trợ, mà được nâng lên thành “trục xương sống” để tổ chức lại không gian đô thị Hà Nội; từ “con sông chia cắt Hà Nội” trở thành “trục kết nối Hà Nội”.
Quang cảnh sông Hồng, đoạn đang thi công cầu Ngọc Hồi. Ảnh: Phạm Hùng
Nếu đơn giản hóa lịch sử quy hoạch Hà Nội, có thể hình dung như sau: Các quy hoạch thế kỷ XX, sông Hồng là ranh giới/đối tượng phải kiểm soát, đặc biệt về lũ.
Với quy hoạch chung 1998-2020 và các điều chỉnh, sông Hồng là trục cảnh quan, nhưng đô thị vẫn chủ yếu lấy khu vực phía Nam và phía Tây sông Hồng làm trung tâm.
Quy hoạch chung 2011, tầm nhìn 2050, sông Hồng bắt đầu trở thành một trục không gian quan trọng trong cấu trúc đô thị, được thể hiện rõ nét trong quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng đã được Hà Nội phê duyệt năm 2023, với việc phát triển cả về phía Bắc và Đông Bắc sông Hồng.
Tuy nhiên, các quy hoạch này bị chi phối rất nhiều bởi việc khai thác khu vực bãi giữa và hai bên sông luôn bị chi phối mạnh bởi bài toán đê điều, thoát lũ.
Nhưng đến Quy hoạch tổng thể tầm nhìn 100 năm 2026, sông Hồng không chỉ được nghiên cứu để thích ứng biến đổi khí hậu, cơ chế thủy văn phức tạp…, mà đã được quy hoạch trở thành Trục xương sống cảnh quan - sinh thái - văn hóa - kinh tế, có vị trí trung tâm trong tái cấu trúc không gian đô thị Hà Nội theo hướng “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm”, để trở thành một siêu đô thị văn hiến, văn minh, hạnh phúc mang tầm quốc tế trong tương lai.
Đây là sự thay đổi căn bản và rất lớn về tư duy quy hoạch và quản trị đô thị trong kỷ nguyên phát triển mới.
Tuy nhiên, tôi cũng nhấn mạnh, không nên hiểu Quy hoạch này sẽ “xây dựng kín hai bên sông Hồng để thành một đại đô thị”, lại càng không phải là “một dự án chỉ chỉnh trang hai bờ sông”, bởi ý nghĩa của Quy hoạch tầm nhìn 100 này lớn hơn rất nhiều.
Một cuộc sống tốt hơn nơi ở cũ
- Khi sông Hồng trở thành không gian động lực phát triển, theo ông đâu là những vấn đề Hà Nội phải đặc biệt lưu ý để quá trình phát triển không làm mất đi giá trị tự nhiên, cảnh quan và bản sắc của dòng sông?
- Để sông Hồng thực sự trở thành không gian động lực phát triển hài hòa với cảnh quan thiên nhiên và giữ được bản sắc văn hóa sông Hồng, Hà Nội rất cần quan tâm đến những vấn đề chính sau:
Coi bãi sông là một phần của hệ sinh thái. Bãi giữa và bãi ven sông là vùng hấp thụ nước ngập lụt, vùng tái tạo phù sa, thảm thực vật và sinh cảnh của các loài chim, cá; là không gian điều hòa vi khí hậu.
Với biến đổi khí hậu, giá trị sinh thái lớn hơn và bền vững hơn nhiều giá trị của bất động sản. Cần đảm bảo nguyên tắc, càng gần dòng nước càng hạn chế xây dựng công trình cố định.
Ven sông ưu tiên: Công viên, đường dạo, quảng trường mềm (cỏ), bến thuyền nhẹ, công trình dễ dàng tháo lắp. Dành không gian cho sông được thở (bãi sông, bãi giữa), được chảy an toàn, giảm rủi ro khi ngập lụt.
Quy hoạch phải tôn trọng các quy luật về địa thủy văn sông Hồng, như: Dòng sông luôn đổi dòng; bồi lắng phù sa; xói lở; thay đổi mực nước theo mùa.
Cảnh quan sông Hồng. Ảnh: Phạm Hùng
Kiến trúc phải hài hòa cảnh quan sông Hồng. Nếu phát triển đô thị về phía sông, kiến trúc nên thấp tầng ở các đoạn bờ sông nhạy cảm; sử dụng vật liệu thân thiện; mở rộng tầm nhìn ra sông; đảm bảo hành lang xanh liên tục không đứt gãy.
Và đặc biệt là làm sao để thành phố và dòng sông hòa quyện với nhau chứ không bị chia cắt tầm nhìn bởi bức tường bê tông cao tầng của các dự án kiến trúc lớn.
Khi sông Hồng trở thành trục không gian cảnh quan công cộng lớn nhất Việt Nam và có thể là cả Đông Nam Á, nó không chỉ có các tuyến đường, mà còn hệ thống công viên bãi sông quy mô lớn; các không gian văn hóa và tái thiết đô thị như: Quảng trường ven sông, công viên, mặt nước, không gian sáng tạo, nghệ thuật công cộng, kiến trúc biểu tượng.
Và đặc biệt, theo tôi, dự án này sẽ hình thành một “Bảo tàng sống” của văn hóa sông Hồng với các làng cổ, bến nước, làng nghề, đình, chùa, di tích lịch sử, không gian nông nghiệp ở bãi giữa và hai bờ bãi bên sông. Bảo tàng sống này nếu nhìn ở khía cạnh văn hóa thì còn quan trọng hơn cả kinh tế.
Đây là cơ hội để Hà Nội tạo dựng biểu tượng mới trong thế kỷ XXI. Một thành phố luôn có hình ảnh nhận diện, như Sydney có nhà hát Opera, Paris có sông Seine, London có sông Thames, Budapest có sông Danube…
Hà Nội từ trước đến nay vẫn được nhận diện bởi Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử Giám, hồ Gươm, hồ Tây, khu phố cổ, khu phố cũ…
Nhưng trong thế kỷ XXI, Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng sẽ là nhận diện mới, bản sắc kiến trúc cảnh quan mới của Thủ đô Hà Nội Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc. Và như thế, sông Hồng sẽ trở thành “Di sản kiến trúc - cảnh quan” của Hà Nội trong thế kỷ XXI.
Cuối cùng, điều rất quan trọng là yếu tố con người trong phát triển sông Hồng.
Theo tôi, một dự án có thể rất thành công về kỹ thuật, hiệu quả về kinh tế nhưng vẫn bị xã hội đánh giá là chưa thành công nếu cộng đồng ven sông cảm thấy họ là những người phải hy sinh thiệt thòi nhiều nhất mà hưởng lợi ít nhất.
Vì thế, tôi cho rằng, Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng chỉ thực sự là dự án của thế kỷ XXI, khi chuyển được tư duy truyền thống “giải phóng mặt bằng để xây dựng dự án” sang tư duy “lấy con người làm trung tâm, xây dựng cộng đồng mới để xây dựng dự án”.
Nếu người dân có sinh kế tốt hơn, chất lượng sống tốt hơn và cơ hội phát triển tốt hơn thì dự án sẽ tạo ra một “khế ước xã hội mới” giữa chính quyền và cộng đồng.
Đảng, Nhà nước luôn lấy con người là trung tâm, vì hạnh phúc của nhân dân. Vì thế, người dân di dời để thực hiện dự án phát triển phải được sống không chỉ bằng mà tốt hơn nơi ở cũ.
Điều này có thể thực hiện thông qua tái định cư ngay trong khu vực thực hiện dự án để không làm đứt gãy cộng đồng; tạo điều kiện cho người dân tham gia các hoạt động dịch vụ, du lịch, kinh tế đêm, thương mại ven sông. Cùng với đó, hỗ trợ người dân được đào tạo nghề mới; tạo điều kiện cho các hộ kinh doanh địa phương (như chợ hoa, cây cảnh…); phát triển hợp tác xã du lịch, làng nghề, nông nghiệp sinh thái.
Quang cảnh sông Hồng đoạn qua địa bàn Hà Nội. Ảnh: Phạm Hùng
Ai sẽ kể chuyện sông Hồng?
- Trong quá trình phát triển không gian sông Hồng, theo ông, làm thế nào để cộng đồng ven sông trở thành một phần của đời sống văn hóa, du lịch và tạo nên sức hấp dẫn riêng cho dòng sông?
- Người dân không chỉ nhận tiền bồi thường một lần, mà còn có nguồn thu lâu dài từ chính sự phát triển của dự án mang lại. Nếu người dân hai bên sông được tái định cư theo từng cộng đồng thì tính xã hội của cộng đồng được bảo tồn, đây là thứ rất khó đo đếm được bằng tiền nhưng lại là yếu tố rất quan trọng đối với sự bền vững của dự án.
Cần biến cư dân làng xã ven sông thành người kể chuyện của dòng sông.
Đây là điều tôi rất tâm đắc. Khi du lịch trên sông phát triển, du khách không chỉ muốn ngắm cảnh mà họ còn muốn nghe những câu chuyện về sông Hồng, về các di tích, làng nghề… ven sông Hồng, về lịch sử Loa Thành, về Thăng Long - Hà Nội…
Vậy ai sẽ là người kể chuyện. Chắc chắn không thể hấp dẫn bởi thông tin qua công nghệ số, mà chính là người dân ven sông. Và như thế, nếu được hướng dẫn, họ sẽ là các hướng dẫn viên cộng đồng, là nghệ nhân, chủ các homestay, người bảo tồn các di sản văn hóa phi vật thể hai bờ sông Hồng.
- Xin trân trọng cảm ơn ông!
