(Ảnh minh họa: AP)
AI giúp người lao động tiết kiệm thời gian và giảm việc lặp lại. Nhưng khi câu trả lời trôi chảy được mặc nhiên xem là đúng, công cụ hỗ trợ có thể trở thành “người quyết định”. Khoảng cách giữa làm nhanh và làm đúng vì thế phụ thuộc vào năng lực kiểm chứng.
Từ trợ lực đến thói quen
Khảo sát Global Workforce Hopes and Fears 2025 của PwC công bố phần dữ liệu Việt Nam đầu năm 2026 cho thấy, trong 1.040 người lao động được hỏi, 83% đang dùng AI trong công việc, cao hơn mức 69% toàn cầu. Có 38% dùng AI tạo sinh hằng ngày, trong khi tỷ lệ chung của thế giới là 14%. Đáng chú ý, 90% số người dùng AI tại Việt Nam cho biết công nghệ giúp cải thiện năng suất và chất lượng đầu ra.
Với chị Ngô Kim Lan, giảng viên một trường đại học tại Hà Nội, trí tuệ nhân tạo (AI) đã trở thành công cụ hằng ngày. Chị dùng AI để lên kế hoạch giảng dạy, xây dựng nội dung truyền thông và hỗ trợ chấm, chữa bài. Một bài làm trước đây cần khoảng 15 phút để xem kỹ, nay có thể được xử lý bước đầu trong khoảng 5 phút.
Hiện nay, người trẻ dùng ChatGPT và nhiều công cụ AI khác để nghiên cứu, thiết kế bài giảng, lập trình hay quản lý lịch làm việc. Với chị Phạm Thanh Phương, AI giúp so sánh tài liệu và rút ngắn thời gian. Chị Trần Thanh Ngân nói khó tưởng tượng một ngày làm việc nếu thiếu các trợ lý này.
Mô hình thu nhỏ bên logo Gemini, ngày 20/7/2026. (Ảnh minh họa: Reuters)
AI cũng làm thay đổi tiêu chí tuyển dụng. Theo ông Vũ Quang Thành, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, doanh nghiệp ngày càng chú trọng khả năng thích ứng với công nghệ số, làm chủ AI và đảm nhiệm nhiều loại công việc. Tại doanh nghiệp phần mềm ZeWork, cập nhật công nghệ mới là yêu cầu bắt buộc.
Nhưng sử dụng nhiều không đồng nghĩa mọi kết quả đều đáng tin. Người dùng vẫn phải hỏi: công cụ dựa vào nguồn nào, đầu ra có đúng không và ai chịu trách nhiệm nếu sai sót?
Một công ty công nghệ tại Hà Nội từng rút thời gian phát triển phần mềm quản lý thu phí từ gần 1 năm xuống khoảng 2-3 tháng nhờ AI. Tuy nhiên, khi trợ lý ảo không nhận diện được mã QR của khách hàng, công ty vẫn phải bổ sung nguyên tắc vận hành và nhân sự giám sát.
Trong sáng tạo nội dung, chị Phùng Minh Hằng nhận thấy sản phẩm do AI tạo ra thường đi theo lối mòn, chưa thể hiện đúng cảm xúc cá nhân. Trong tuyển dụng, ứng viên có thể tạo hồ sơ đẹp nhưng không đúng năng lực; doanh nghiệp cũng có thể viết mô tả công việc hấp dẫn hơn thực tế. Theo bà Đàm Thị Thu Trang, Tổng Giám đốc TalentsAll, khoảng cách đó gây khó cho việc tìm kiếm sự phù hợp lâu dài.
Vì sao AI nói sai mà vẫn thuyết phục?
AI tạo sinh dễ gây nhầm lẫn vì trình bày tự nhiên, có cấu trúc và giọng điệu tự tin. Tuy nhiên, mô hình ngôn ngữ không phải kho dữ liệu luôn truy xuất sự thật. Về cơ bản, hệ thống dự đoán từ hoặc đơn vị ngôn ngữ tiếp theo dựa trên những mẫu đã học.
Logo Open AI hiển thị trên điện thoại trước hình ảnh do DALL-E tạo tại Boston, Mỹ, ngày 8/12/2023. (Ảnh: AP)
Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ quốc gia Mỹ (NIST) gọi hiện tượng hệ thống tự tin tạo ra nội dung sai là “confabulation”, thường được biết đến với tên “ảo giác” AI. OpenAI cũng thừa nhận đây vẫn là thách thức cơ bản. Nghiên cứu do hãng công bố năm 2025 cho rằng cách chấm điểm phổ biến có thể khuyến khích mô hình đoán thay vì thừa nhận không chắc chắn.
Nghiên cứu do Liên minh Phát thanh Truyền hình châu Âu và BBC công bố tháng 10/2025 đã kiểm tra 3.000 câu trả lời tin tức bằng 14 ngôn ngữ trên ChatGPT, Copilot, Gemini và Perplexity. Theo Reuters, 45% câu trả lời có ít nhất 1 vấn đề đáng kể; 20% có vấn đề về độ chính xác và khoảng 1/3 mắc lỗi nghiêm trọng về nguồn. Kết quả không đại diện cho mọi tác vụ, nhưng cho thấy có dẫn nguồn chưa đồng nghĩa đã được kiểm chứng.
Chi phí vô hình của sự tiện lợi
Sai sót của máy chỉ là một nửa vấn đề. Nửa còn lại là cách con người thay đổi thói quen khi luôn có câu trả lời tức thì. Nghiên cứu của Microsoft Research và Đại học Carnegie Mellon tại hội nghị CHI 2025 khảo sát 319 lao động tri thức với 936 tình huống dùng AI. Kết quả cho thấy tin AI càng nhiều thì người dùng càng ít vận dụng tư duy phản biện; người tự tin vào chuyên môn của mình có xu hướng kiểm tra nhiều hơn.
Nghiên cứu dựa trên tự báo cáo nên chưa thể khẳng định AI trực tiếp làm suy giảm tư duy. Tuy vậy, nó chỉ ra một sự dịch chuyển quan trọng: thay vì tự tạo toàn bộ nội dung, người lao động phải xác minh thông tin, đặt câu trả lời vào đúng bối cảnh và giám sát nhiệm vụ. AI không xóa nhu cầu suy nghĩ, nó chuyển phần khó sang khâu đánh giá.
Trang web và logo Anthropic hiển thị trên màn hình máy tính tại New York, Mỹ, ngày 26/2/2026. (Ảnh: AP)
Nếu bỏ qua khâu đánh giá, sự tiện lợi có thể tạo “ảo giác biết tuốt”: máy trả lời tự tin, còn con người tưởng mình đã hiểu chỉ vì đọc một bản tóm tắt mạch lạc. Kỹ năng tìm nguồn, đặt câu hỏi và phát hiện bất thường vì thế có thể ít được luyện tập.
Giữ con người trong vòng kiểm soát
Giải pháp không phải là quay lưng với AI, mà phải phân định giữa “hỗ trợ” và “ủy quyền”. AI có thể gợi ý ý tưởng, tạo bản nháp, phân loại tài liệu hoặc xử lý việc hành chính. Nhưng với số liệu, trích dẫn, đánh giá con người và quyết định ảnh hưởng tới khách hàng hay tổ chức, trách nhiệm cuối cùng phải thuộc về con người.
Quy trình an toàn có thể bắt đầu bằng việc yêu cầu AI nêu mức độ chắc chắn; đọc nguồn gốc; đối chiếu tên riêng, con số, mốc thời gian và trích dẫn; không đưa dữ liệu mật lên công cụ công cộng; bố trí người có chuyên môn duyệt đầu ra. Doanh nghiệp cũng cần quy định tác vụ nào được dùng AI, dữ liệu nào không được nhập, ai phê duyệt và cách xử lý khi hệ thống gặp lỗi.
UNESCO khuyến nghị cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm, coi tư duy phản biện, đạo đức và trách nhiệm là năng lực cốt lõi. “Biết dùng AI” không chỉ là viết câu lệnh, mà còn là biết khi nào nên dùng, khi nào phải dừng, cách kiểm chứng và chịu trách nhiệm với sản phẩm cuối cùng.
AI có thể là bạn đồng hành, nhưng không phải một người “biết tuốt”. Khi con người giữ quyền đặt câu hỏi và quyết định, công nghệ mới thực sự trợ lực thay vì thay thế năng lực phán đoán.
