'Muốn hết ngập hầm chui An Phú phải giải bài toán thoát nước cả khu vực'

Những ngày qua, hình ảnh hầm chui An Phú (hầm chui HC1-02 tại nút giao An Phú, TP.HCM) ngập gần nửa mét sau mưa lớn thu hút sự quan tâm của dư luận.

Trả lời PV Báo Điện tử VTC News, TS-KTS Võ Kim Cương cho rằng, muốn xử lý tình trạng này phải nhìn vào khả năng thoát nước của cả khu vực, thay vì chỉ tập trung vào công suất máy bơm của hầm.

Phải tìm đúng “bệnh”

Theo TS-KTS Võ Kim Cương, chưa thể kết luận nguyên nhân khiến hầm chui An Phú ngập nếu chưa khảo sát thực địa, đặc biệt là trong thời điểm xảy ra ngập.

TS-KTS Võ Kim Cương, nguyên Phó Kiến trúc sư trưởng thành phố, Phó Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc TP.HCM. (Ảnh: Thy Huệ)

Theo ông, có thể đặt ra 3 nhóm nguyên nhân: Lỗi của chính công trình, trục trặc trong hệ thống thoát nước hiện hữu của khu vực hoặc quy hoạch thoát nước tổng thể không phù hợp. Phạm vi ngập là một trong những căn cứ đầu tiên để phân biệt các khả năng này.

“Nếu chỉ ngập trong hầm, phía ngoài không ngập thì nguyên nhân là do kỹ thuật công trình, gồm thiết kế và thi công không đảm bảo”, ông Cương nói.

Theo ông, mặt đường thiết kế thông thường phải cao hơn mực nước ngập cao nhất khoảng 0,5-0,6 m, tùy cấp đường. Trong điều kiện không xảy ra lũ lớn, lượng nước mưa từ hai đầu dốc hầm không quá lớn, có thể được thu vào bể chứa rồi bơm ra ngoài.

Do đó, nếu hầm vẫn bị ngập trong khi khu vực bên ngoài không ngập, cần kiểm tra khả năng bể chứa không đủ lớn hoặc công suất máy bơm không đáp ứng được cường độ mưa cực đoan.

Trường hợp cả khu vực xung quanh cùng ngập, vấn đề lại nằm ở hệ thống thoát nước. Khi đó cần kiểm tra hệ thống đã hoàn thiện hay chưa, có bị tắc nghẽn, hư hỏng hoặc chưa đủ năng lực tiêu thoát hay không.

Nếu hệ thống đã hoàn thiện, vận hành tốt nhưng khu vực vẫn ngập, cần xem xét ở cấp độ quy hoạch: lượng nước đưa vào tính toán có chính xác không, năng lực thoát nước của hệ thống có được tính đúng hay không. Thậm chí, theo ông Cương, có khả năng xảy ra tình huống lũ thực tế vượt quá đỉnh lũ cao nhất được lấy làm căn cứ thiết kế tuyến đường.

Với riêng An Phú, một trong những thông số cần được kiểm tra là cao độ nền. Theo quy hoạch, cốt nền khu vực này được xác định ở mức 2,5 m. Tuy nhiên, con số trong quy hoạch không đồng nghĩa cao độ thực tế của công trình cụ thể.

Hầm chui An Phú ngập nước sáng 11/9. (Ảnh: Thy Huệ)

Ông Cương chỉ ra nhiều khả năng có thể làm thay đổi cao độ thực tế.

Thứ nhất, mốc cao độ có thể bị lún theo nền đất của thành phố. Nếu mốc chuẩn bị lún nhưng không được cập nhật, cao độ công trình xác định theo mốc đó cũng có thể bị sai lệch.

Thứ hai, nền đất đắp có thể đạt đủ độ cao thiết kế nhưng chưa kịp cố kết. Sau khi công trình hoàn thành, nền tiếp tục lún khiến cao độ thực tế thay đổi.

Thứ ba, các thông số về mưa cực đoan, biến đổi khí hậu, nước biển dâng có thể thay đổi so với dữ liệu được sử dụng khi thiết kế.

Ngoài ra, cần kiểm tra việc xây dựng hệ thống thoát nước có đồng bộ hay không, cũng như cách xác định cao độ và độ dốc thủy lực có chính xác hay không.

“Nhiều trường hợp hiểu cao độ nền quy hoạch là cao độ nền thiết kế của công trình, bỏ qua thiết kế cao độ nền chi tiết và độ dốc thoát nước tại công trình cụ thể”, ông Cương phân tích.

Không chỉ tăng máy bơm

Từ những khả năng trên, câu hỏi đặt ra là nếu hầm chui An Phú tiếp tục ngập sau những trận mưa lớn, có nên chỉ tăng công suất máy bơm?

Theo TS-KTS Võ Kim Cương, điều này phụ thuộc vào nguyên nhân và phạm vi ngập.

Nếu khu vực xung quanh không ngập, không có nước từ bên ngoài tràn vào hầm, việc tăng công suất máy bơm phù hợp với cường độ mưa cực đoan có thể đủ để xử lý. Ngược lại, nếu cả khu vực đã ngập thì phải giải quyết khả năng thoát nước của khu vực trước.

Lực lượng chức năng dùng máy bơm hút nước trong hầm chui An Phú sáng 11/9. (Ảnh: Thy Huệ)

“Muốn hết ngập hầm chui An Phú, phải giải bài toán thoát nước cả khu vực. Khu vực An Phú ba mặt là sông, không việc gì phải tính giải pháp hầm trữ nước”, ông Cương nói.

Theo ông, với đặc điểm địa hình này, không nhất thiết phải đặt nặng phương án trữ nước tại hầm mà cần tập trung vào tổ chức dòng nước và khả năng tiêu thoát.

Máy bơm và hố trữ nước trong hầm chui chỉ xử lý một khâu trong chuỗi thoát nước. Nếu nước bên ngoài đã ngập, hệ thống khu vực không tiêu thoát kịp, việc tăng công suất bơm tại hầm không thể thay thế cho việc xử lý điểm nghẽn của toàn hệ thống.

Vì vậy, trước khi lựa chọn phương án, cần xác định nước vào hầm từ đâu, hệ thống thu nước có hoạt động đúng thiết kế hay không, nước được dẫn đi đâu sau khi bơm và hệ thống phía sau có đủ khả năng tiếp nhận hay không.

Cùng với đó là đối chiếu cao độ thiết kế với cao độ thực tế, kiểm tra năng lực thoát nước tính toán với khả năng vận hành thực tế và cập nhật các thông số mưa, triều, thủy văn.

Chỉ khi xác định được điểm trục trặc mới có thể quyết định cần điều chỉnh công trình, hệ thống thoát nước hay năng lực bơm.

Cần quản lý dòng nước

Không chỉ đặt vấn đề với riêng hầm chui An Phú, TS-KTS Võ Kim Cương cho rằng câu chuyện này cần được nhìn trong cách tổ chức hạ tầng của cả đô thị. Theo ông, không phải trước đây các nhà quy hoạch không tính đến vấn đề chống ngập cho lưu vực công trình. Vấn đề là “biết nhưng làm không đúng”.

Theo chuyên gia, muốn hết ngập hầm chui An Phú phải giải bài toán thoát nước cả khu vực. (Ảnh: Thy Huệ)

Tư duy hiện đại, theo ông, cần chuyển từ “quản lý thoát nước, chống ngập” sang “quản lý nước”. Đây là cách tiếp cận bao quát hơn, trong đó quản lý cả nguồn nước, xử lý và sử dụng nước, đồng thời kiểm soát tác hại do nước gây ra.

“Biết nhưng làm không đúng như biết thoát nước phải theo hệ thống dòng chảy nhưng vì lợi ích riêng chặn dòng, nắn dòng, hoặc không hợp tác làm hệ thống thoát nước chung”, ông Cương nói.

Theo cách tiếp cận này, nước không chỉ được xem là thứ cần nhanh chóng đưa ra khỏi điểm ngập. Cần nhìn toàn bộ quá trình nước đi vào đô thị, chảy theo hướng nào, tích tụ ở đâu, được điều tiết ra sao và thoát đi đâu.

Điều đó cũng có nghĩa hạ tầng giao thông không thể được tính toán tách rời khỏi cao độ nền, địa chất, thủy văn và hệ thống thoát nước. Đặc biệt với những công trình nằm thấp hơn mặt đất như hầm chui, các yếu tố này phải được tính toán đồng thời ngay từ đầu.

Ông Cương cho rằng tư duy quy hoạch, kỹ thuật công trình và quản lý Nhà nước đã thay đổi trong nhiều năm qua, nhưng dường như vẫn chưa theo kịp quá trình biến đổi khí hậu.

“Mấu chốt là tư duy quản lý và kỹ thuật phải ‘vượt trước thời gian nhiều hơn’ để kiên quyết hơn trong chỉ đạo thực hiện”, ông nói.

Theo ông, đối với đô thị, hạ tầng phải đi trước một bước. Trong các hệ thống hạ tầng, thoát nước và chống ngập phải đi trước thêm một bước nữa. Bởi cao độ của các công trình giao thông phụ thuộc vào mực nước ngập cao nhất và những thay đổi của điều kiện tự nhiên trong tương lai.

“Vượt trước thời gian” cũng có nghĩa là phải nhìn thấy trước những vấn đề đô thị có thể đối mặt do ngập úng trước khi công trình và khu đô thị hình thành, phát triển.

Toàn cảnh hầm chui An Phú chụp vào 9/2026. (Ảnh: Thy Huệ)

Với hầm chui An Phú, TS-KTS Võ Kim Cương cho rằng trước khi kết luận sai ở đâu hay lựa chọn giải pháp nào, cần khảo sát thực tế và đối chiếu các thông số thiết kế với điều kiện hiện nay.

“Có sai, có bài học sẽ có sửa sai”, ông Cương nói.

Còn việc sai ở khâu nào và cần sửa như thế nào, theo ông, phải được những người trực tiếp quản lý, thiết kế và thực hiện công trình trả lời trên cơ sở khảo sát, số liệu thực tế.

Phép giải cho An Phú vì thế không chỉ nằm ở việc làm cho nước rút nhanh hơn sau một trận mưa lớn. Quan trọng hơn là xác định đúng điểm khiến dòng nước bị dồn lại, khắc phục đúng điểm nghẽn và tính toán hạ tầng theo những điều kiện mà đô thị có thể phải đối mặt trong tương lai.